Największe problemy chorych na depresję. Jak rozpoznać depresję? Ankiety służące do oceny jakości życia i zdrowia.

Termin „depresja” jest dość powszechnie używany, można wręcz odnieść wrażenie, że jest to jedno z ulubionych określeń ostatnich lat. Jego znaczenie można pojmować dwojako. Potocznie używa się słowa „depresja” na określenie każdego rodzaju obniżonego nastroju, gorszego samopoczucia, przygnębienia czy smutku, jednak całkowicie abstrahując od przyczyn takiego stanu rzeczy. Natomiast w psychopatologii termin „depresja” pozostaje zarezerwowany dla szczególnego rodzaju zaburzeń nastroju i emocji, mianowicie takich, które można uznać za zjawisko chorobowe. W rzeczywistości trudno niejednokrotnie wskazać ostrą granicę pomiędzy tradycyjnym przygnębieniem a depresją pojmowaną jako choroba. Innymi słowy, precyzyjne rozgraniczenie tych dwóch sytuacji czasem nie jest proste, choć na ogół możliwe.

Depresja

Depresja; depressio; depresio (ang.); zespół depresyjny; chorobowe zaburzenia życia uczuciowego i emocjonalnego, którego podstawowym objawem jest dominujące uczucie smutku, przygnębienia, zniechęcenia, ujemny ton uczuciowy towarzyszący ogółowi przeżyć, obniżenie lub niezdolność przeżywania uczuć radości, satysfakcji, przyjemności.

Obajwy depresji

Do podstawowych objawów zaliczono:
1.  Nastrój obniżony przez większość część dnia i prawie każdego dnia.
2.  Utratę zainteresowań lub zadowolenia w zakresie aktywności, które zwykle sprawiają przyjemność.
3.  Zmniejszoną energię lub zwiększoną męczliwość.
 
Objawy dodatkowe to:
1.  Utrata wiary w siebie i poczucia własnej wartości.
2.  Nieracjonalne poczucie winy.
3.  Nawracające myśli o śmierci i samobójstwie.
4.  Skargi na problemy z pamięcią i koncentracją uwagi.
5.  Zmiana aktywności (spowolnienie lub niepokój).
6.  Zaburzenia snu.
7.  Zmiany łaknienia (wzrost lub spadek) wraz z odpowiednią zmianą masy ciała.
 
Do rozpoznania niezbędne jest stwierdzenie minimum dwóch objawów podstawowych oraz dwóch dodatkowych, które powinny się utrzymywać przez okres co najmniej dwóch tygodni.

Problemy pacjentów z depresją

OBNIŻENIE NASTROJU
Najczęściej opisywane jest przez osoby chore jako smutek, przygnębienie, a niekiedy jako niemożność przeżywania radości (anhedonia). Zaburzenie nastroju może być tak głębokie, że chorzy tracą zdolność do płaczu oraz skarżą oraz skarżą się na niemożność przeżywania radości i smutku (zobojętnienie depresyjne). Odzyskanie zdolności do płaczu stanowi zazwyczaj oznakę poprawy.

 

OBNIŻENIE NAPĘDU PSYCHORUCHOWEGO
Przejawia się natomiast spowolnieniem tempa myślenia, pogorszeniem zapamiętywania i odtwarzania faktów, funkcjonalną niesprawnością intelektualną (tzw. Otępienie rzekome), a także spowolnieniem motorycznym czy niekiedy całkowitym zahamowaniem ruchowym (stupor, osłupienie depresyjne).
 
LĘK
Nasilenie z reguły zmienia się falowo, może pojawiać się nagle i bez wyraźnej przyczyny, jako napad paniki. Może być także wtórną reakcją na samą chorobę. Przez chorych umiejscawiany jest najczęściej w okolicy przedsercowej lub w nadbrzuszu. Towarzyszyć mu mogą typowe dla zaburzeń lękowych objawy somatyczno – wegetatywne:
  • sercowo-naczyniowe (kołatanie serca, częstoskurcz, wzrost RR, omdlenia, zawroty głowy)
  • oddechowe (wzrost częstości oddechów „krótki oddech”)
  • skóra (zaczerwienienie, plamy, wysypka, zaburzenie temperatury, potliwość, parestezje)
  • mięśniowo-szkieletowe (wzrost napięcia mięśni, drżenia, skurcze)
  • żołądkowo-jelitowe (biegunka, nudności, bóle brzucha)
  • zaburzenia potencji
  • inne objawy fizyczne (bóle głowy, bóle w klatce piersiowej, uczucie gorąca, wysychanie w jamie ustnej, częstomocz)
  • metaboliczne (wzrost poziomu glukozy)
Silny lęk może prowadzić do pojawienia się niepokoju lokomocyjnego lub niepokoju ruchowego (np. przymusu mówienia), z ciągłym chodzeniem, nieustanną zmianą miejsca czy niemożnością przebywania w łóżku lub w pozycji siedzącej. W stanach skrajnie nasilonego lęku pojawia się silne pobudzenie ruchowe połączone z trwogą, paniką, błaganiem o pomoc, (jak to ma miejsce w tzw. Depresji agitowanej). Nasilony lęk może współistnieć z zahamowaniem ruchowym i przejawiać się głównie w sferze psychicznej. Jego dalsze narastanie może doprowadzić do odhamowania ruchowego i gwałtownego zachowania osoby chorej.
 
ZABURZENIA RYTMÓW BIOLOGICZNYCH
Mogą przejawiać się w co najmniej dwojaki sposób. Jednym z nich jest spłycenie i skrócenie snu, a drugim – zwiększone zapotrzebowanie na sen w nocy lub podczas dnia (hipersomnia). Okołodobowe wahania mogą dotyczyć również nastroju. W godzinach porannych pochodzi do zaostrzenia i nasilenia objawów psychopatologicznych depresji, a w godzinach popołudniowych i wieczornych następuje poprawa. Dodatkowo u kobiet może ulegać zmianie cykliczność krwawień menstruacyjnych, do zaniku włącznie. Obniżenie reaktywności seksualnej (pożądania i podniecenia seksualnego) i zaburzenia organizmu dotyczą w równym stopniu mężczyzn i kobiet. W zależności od ciężkości zaburzenia częstość ta może wynosić od 20 do 100%. Zaburzenia seksualne mogą być także wynikiem stosowania samych leków przeciwdepresyjnych. Dysfunkcje seksualne zazwyczaj pogłębiają zaburzone chorobą relacje interpersonalno-partnerskie.
 
PESYMIZM, UTRATA WIARY W SIEBIE I POCZUCIA WŁASNEJ WARTOŚCI.
Osoby depresyjne negatywnie oceniają swoją przeszłość, dokonania, samych siebie, stan zdrowia, a także mają pesymistyczny ogląd teraźniejszości i wgląd w przyszłość (tzw. Triada depresyjna Becka). Czują się bezwartościowe, a swój stan zdrowia uważają za beznadziejny, co w skrajnych przypadkach wywołuje urojenia depresyjne. Chorzy przekonani są, że spotyka ich zasłużona kara za grzechy z przeszłości (urojenia, winy kary, grzeszności) albo, że cierpią na jakąś śmiertelną, nieuleczalną chorobę (urojenia hipochondryczne, katastroficzne).

 

ZABURZENIA W FUNKCJONOWANIU SPOŁECZNYM.
Chorzy unikają spotkań towarzyskich, sytuacji, w których wystawiani są na ocenę publiczną, a w skrajnych sytuacjach nie są w stanie zaspokajać podstawowych potrzeb, stwarzając zagrożenie dla zdrowia i życia własnego oraz innych. W konsekwencji coraz częstszemu zniechęceniu do życia zaczynają towarzyszyć myśli, rozmyślania (ruminacje) i próby samobójcze.
 
Konsekwencje społeczne depresji:
  • przedwczesna umieralność z powodu samobójstwa, pogorszenia przebiegu chorób somatycznych
  • wzrost liczby osób niezawierających małżeństw i rozwodów
  • przerwy w pracy, zmiany w pracy, słabsze osiągnięcia zawodowe, bezrobocie
  • niższy status materialny i społeczny
  • duży wskaźnik alkoholizmu i innych uzależnień
 
W praktyce nie obserwuje się  tak szybkiego zdrowienia, więc jakikolwiek stan przypominający powyżej opisany powinien budzić wątpliwości co do jego adekwatności, przyczyn i znaczenia. Bywa też, że przed popełnieniem samobójstwa początkowo skutecznie powstrzymuje pacjentów myśl o swoich bliskich, co z nimi się stanie i jaką krzywdę im się wyrządzi. Hamulec ten przestaje być skuteczny z chwilą, gdy osoba odkryje, że może uchronić bliskich (głównie dzieci) przed tą krzywdą, wcześniej ich zabijając (samobójstwo rozszerzone). Powodem „ochrony” osób bliskich mogą być także prześladowania, aresztowania lub inne zagrożenie, które może mieć podłoże psychotyczne.

Skala depresji Becka

  • W chorobach psychicznych nie ma badań laboratoryjnych, których wyniki jednoznacznie wskazywałyby na diagnozę tak, jak np. poziom glukozy w cukrzycy. Czasem używane są testy i kwestionariusze, które mogą jedynie sugerować jakieś zaburzenie. Zawsze wymagają one jednak potwierdzenia badaniem lekarskim i wizyty u lekarza psychiatry. Pomocnym narzędziem diagnostycznym w depresji jest Skala Depresji Becka. Została ona stworzona przez Aarona Becka w 1961 roku. Test ten składa się z 21 pytań, na które pacjent samodzielnie udziela odpowiedzi. Wypełnia się go w odniesieniu do konkretnego okresu czasu, np. minionego miesiąca lub tygodnia. Pacjent wybiera odpowiedź spośród 4 wariantów, które odpowiadają kolejno większej intensywności objawów. Są one punktowane odpowiednio jako 0, 1, 2, 3 punkty, które po zsumowaniu dają wynik testu.
  • Nie jest to diagnoza – ocena powinna dotyczyć samopoczucia w wybranym okresie czasu: ostatniej doby, ostatniego tygodnia lub ostatniego miesiąca (należy przy udzielaniu odpowiedzi stosować jednakową miarę czasu).
  • Na wypełnienie testu powinno poświęcić się ok. 10 min.

Test Dziewięciu Pytań PHQ-9

Test ten często wykorzystują lekarze pierwszego kontaktu przy próbach wstępnego rozpoznania. Skuteczność tego narzędzia diagnostycznego sięga aż 88%. Test może być również wykorzystywany do samodzielnej analizy i oceny obecności oraz nasilenia symptomów depresyjnych. PHQ-9 jest testem bardzo prostym, a jego wypełnienie zajmuje niewiele czasu.
Test Dziewięciu Pytań opiera się bezpośrednio na kryteriach diagnostycznych dla dużej depresji zawartych w klasyfikacji DSM-IV.

Test Dziewięciu Pytań PHQ-9

Czy w ciągu ostatnich dwóch tygodni doświadczyłeś(-aś) któregoś z tych problemów?
 
1.  Niewiele mnie interesuje i mało co sprawia mi przyjemność.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
2. Czuję się smutny, załamany i nie mam nadziei.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
3. Mam trudności z zasypianiem lub śpię za dużo.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
4. Czuję się zmęczony, mam mało energii.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
5. Jem za dużo lub nie mam apetytu.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
6. Mam poczucie klęski i/lub winy.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
7. Mam trudności z koncentracją, gdy czytam gazetę lub oglądam telewizję.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
8. Mówię i/lub poruszam się zbyt wolno lub za szybko.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty)
 
9. Myślę, że byłoby lepiej, gdybym nie żył.
a) nigdy (0 punktów)
b) od czasu do czasu (1 punkt)
c) mniej więcej przez połowę tego czasu (2 punkty)
d) prawie codziennie (3 punkty).
 
Jeśli na 5 pytań udzieliłeś odpowiedzi c lub d, może to sugerować cięższą depresję.
Jeśli na pytania 2, 3 lub 4 udzieliłeś odpowiedzi c lub d, może to sugerować łagodną depresję.
Jeśli Twój wynik to 4 lub mniej, może to oznaczać, że nie potrzebujesz leczenia.

Skala Depresji Hamiltona (HAM-D)

Najczęściej stosowana skala (złoty standard) w ocenie zaburzeń depresyjnych w psychiatrii ogólnej.
Nadanie przeprowadzone przez doświadczonego klinicystę zajmuje około 20-30 minut. Wersja 21-punktowa i wersja 17-punktowa (ostatnie cztery punkty nie mierzą nasilenia depresji, więc częściej stosuje się skale krótszą)

Skala Depresji Hamiltona (HAM-D)

Nastrój depresyjny 
0 = Nie stwierdza się
1 = Ujawniany przez pacjenta dopiero po zapytaniu
2 = Ujawnia depresję spontanicznie
3 = Stwierdza się niewerbalne przejawy depresji (wyraz twarzy; głos, płacz)
4 = Depresja stanowi jedyny typ nastroju ujawniany drogą werbalną  i niewerbalną 
Poczucie winy 
0 = Nie stwierdza się
1 = Poczucie sprawienia zawodu innym, wymówki wobec siebie
2 = Rozważania o winie, błędach popełnionych w przeszłości
3 = Przekonanie, że obecna choroba jest karą, urojenie winy
4 = Omamy słuchowe o treści oskarżającej pacjenta, denuncjującej 
Zniechęcenie do życia, myśli, tendencje samobójcze 
0 = Nie stwierdza się
1 = Poczucie, że nie warto żyć
2 = Pragnienie (życzenie) śmierci, np. drogą naturalną
3 = Myśli o samobójstwie, zamiary
4 = Próby samobójcze (brać pod uwagę jedynie poważne 
Zaburzenia zasypiania 
0 = Nie stwierdza się
1 = Sporadyczne trudności z zasypianiem (oczekiwanie na sen ponad 0,5 godziny)
2 = Częste, znaczne trudności z zasypianiem 
Sen płytki, przerywany 
O = Nie stwierdza się
1 = Płytki, niespokojny sen
2 = Budzenie się w nocy; opuszczanie łóżka (nie oceniać budzenia się w związku z potrzebami fizjologicznymi) 
Wczesne budzenie się 
 0 = Nie stwierdza się
 1 = Budzenie się nad ranem i ponowne zasypianie
 2 = Budzenie się zbyt wczesne z niemożnością ponownego uśnięcia 
 
Aktywność złożona, praca 
0 = Nie stwierdza się zaburzeń aktywności
1 = Poczucie obniżonej wydolności, niechęć do podejmowania aktywności złożonej
2 = Utrata zainteresowań i chęci do działania, wykonywania pracy; hobby
3 = Zmniejszenie liczby godzin przeznaczonych na aktywność złożoną (praca, rozrywki, hobby); w szpitalu: gdy pacjent zajmuje się aktywnością złożoną poniżej godzin dziennie
4 = Niezdolność do pracy, przerwa pracy, w oddziale brak przejawów spontanicznej aktywności. 
Spowolnienie, zahamowanie  (myślenia, mowy, upośledzenie koncentracji uwagi, obniżenie aktywności ruchowej w czasie badania) 
0 = Nie stwierdza się
1 = Nieznaczne
2 = Wyraźne spowolnienie
3 = Na skutek zahamowania – trudności w przeprowadzeniu badania
4 = Osłupienie 
Niepokój, podniecenie ruchowe 
0 = Nie stwierdza się
1 = Zaznaczony niepokój manipulacyjny
2 = Wyraźny niepokój manipulacyjny; przebieranie palcami, bawienie się włosami
3 = Niepokój ruchowy; niemożność przebywania w jednym miejscu
4 = Podniecenie ruchowe, wykręcanie rąk, obgryzanie paznokci, wyrywanie włosów, przygryzanie warg 
Lęk – objawy depresyjne 
0 = Nie stwierdza się
1 = Subiektywne: napięcie, rozdrażnienie
2 = Martwienie się drobiazgami
3 = Cechy lęku w wyrazie twarzy i w wypowiedziach
4 = Lęk i obawy ujawniane spontanicznie przez pacjenta 
 
Lęk – objawy somatyczne  (oceniać: suchość w jamie ustnej, biegunki, wzdęcia, palpitacje, objawy hiperwentylacji, pocenie się, częste oddawanie moczu, zawroty głowy, nieostre widzenie) 
0 = Nie stwierdza się
1 = Łagodnie (nieznacznie) nasilone
2 = Umiarkowanie nasilone
3 = Znaczne (ciężkie) nasilenie
4 = Nasilenie bardzo duże, dominuje 
Przewód pokarmowy, brak apetytu, zaparcia 
0 = Nie stwierdza się
1 = Brak apetytu, ale pokarmy spożywa bez pomocy personelu
2 = Jada mało, pod namową lub przy pomocy personelu, stałe zaparcia (potrzeba stosowania laxantia) 
Objawy somatyczne ogólne 
0 = Nie stwierdza się
1 = Uczucie ciężaru w głowie, karku, barkach, wzmożona męczliwość, utrata energii
2 = Znaczne nasilenie dolegliwości wymienionych w punkcie 1 
Utrata libido, popędu seksualnego, zaburzenia miesiączkowania 
0 = Nie stwierdza się
1 = Nasilenie łagodne
2 = Nasilenie znaczne
x = Nie dotyczy 
Hipochondria 
0 = Nie stwierdza się
1 = Zaabsorbowanie problemem własnego ciała
2 = Nadmierna dbałość zdrowie, obawy przed chorobą
3 = Narzekanie i skargi na złe zdrowie, żądanie pomocy, leczenia
4 = Urojenia hipochondryczne 
Ubytek masy ciała 
A = Ocena danych z wywiadu (przeszłość) 
0 = Nie stwierdza się
1 = Prawdopodobnie wystąpiła utrata masy w związku obecną chorobą
2 = Potwierdzona utrata masy ciała 
= Ocena stanu aktualnego (oceniać okres 1 tygodnia) 
0 = Poniżej 0,5 kg
1 = Od 0,5 do kg (na tydzień)
2 = Powyżej kg (na tydzień) 
 
Krytycyzm (wgląd} 
0 = Poczucie obecności depresji jako choroby (krytycyzm zachowany)
1 = Krytycyzm częściowo zachowany – poczucie obecności choroby; ale jest ona następstwem np. wadliwej diety; infekcji przemęczenia itp.
2 = Brak krytycyzmu 
Wahania dobowe samopoczucia 
= Obecność wahań dobowych 
0 = Nie stwierdza się
1 = Gorzej rano
2 = Gorzej wieczorem 
B = Nasilenie wahań dobowych 
 0 = Nie stwierdza się
1 = Łagodne
2 = Wyraźne 
Depersonalizacja, derealizacja 
0 = Nie stwierdza się
1 = Łagodnie wyrażone
2 = Umiarkowane nasilenie
3 = Nasilone znacznie
4 = Skrajnie, ciężkie 
Urojenia 
0 Nie stwierdza się
1 = Podejrzliwość, ksobność
2 = Podejrzliwość, ksobność
3 = Urojenia ksobne, prześladowcze
4 = Omamy słuchowe treści prześladowczej 
Natręctwa, fobie 
0 Nie stwierdza się
1 = Umiarkowanie wyrażone
2 = Znacznie nasilone
ocena skali 17-punktowej: 0-7 bez zaburzeń depresyjnych, 8-12 łagodna depresja, 13-17 depresja o nasileniu umiarkowanym, 18-29 ciężka depresja, 30-52 bardzo ciężka depresja
niektóre z punktów skali mogą powodować fałszywie dodatnie wyniki (overdiagnose) u pacjentów w wieku podeszłym (np. dotyczące problemów somatycznych), dlatego uważa się, że jest to skala mało specyficzna dla depresji wieku podeszłego
 
Źródła:
1.  Hammen C.: Depresja – modele kliniczne i techniki terapeutyczne. GWP, Gdańsk 2004.
2.  Heitzman J.: Podręcznik dla studiów medycznych. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
3.  Krupka – Mateuszczyk I., Mateuszczyk M.: Psychiatria. Podręcznik dla studentów pielęgniarstwa. Wydawnictwo ŚUM, Katowice 2007.

One comment

Leave a Reply

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.